Podejmowanie decyzji · Artykuł

Błąd planowania: dlaczego wszystko trwa dłużej i jak lepiej szacować czas

Dlaczego nie dotrzymujemy terminów, choć wiemy, że zwykle tak się dzieje? Poznaj wyniki badań nad błędem planowania i pięć kroków do trafniejszych szacunków opartych na wcześniejszych doświadczeniach.

Błąd planowania: dlaczego wszystko trwa dłużej i jak lepiej szacować czas

Lindiwe jest projektantką produktów w małej firmie technologicznej w Kapsztadzie. W poniedziałek szef pyta ją, ile zajmie przygotowanie nowego procesu wdrażania użytkowników. Lindiwe wyobraża sobie kilka ekranów, rundę uwag i ostatnie poprawki. „Dwa tygodnie”, odpowiada. Naprawdę w to wierzy.

Jej kolega Sipho nie protestuje. Otwiera tablicę projektową zespołu i wyszukuje trzy ostatnie przebudowy o podobnym zakresie. Jedna zajęła cztery tygodnie, druga pięć. Przebudowa procesu zakupowego trwała sześć, bo dział prawny zażądał zmian na ekranie zgody.

„Przy każdym z tych projektów”, mówi Sipho, „też mówiłaś: dwa tygodnie”.

Lindiwe dobrze wykonuje swoją pracę. Wie, że poprzednie projekty się przeciągały. Po prostu uważa, że tym razem będzie inaczej. Dokładnie tak samo myślała poprzednio. Ten schemat ma nazwę: błąd planowania. Z tego artykułu dowiesz się, na czym polega, co mówią badania, dlaczego sama świadomość problemu nie wystarcza i jak w pięciu krokach lepiej szacować czas pracy.

Czym jest błąd planowania?

Błąd planowania to skłonność do zaniżania czasu potrzebnego na wykonanie zadania, a często także jego kosztów, nawet gdy wiemy, że podobne zadania trwały dłużej, niż zakładaliśmy. Prognozę opieramy na planie, który mamy w głowie, zamiast na tym, jak praca przebiegała w rzeczywistości.

Ważne jest tu właśnie to ostatnie. Pomylić się przy czymś zupełnie nowym to nic niezwykłego. Błąd planowania polega na tym, że mylimy się wciąż w tę samą stronę, choć mamy dowody, że zwykle tak robimy.

Psychologowie Daniel Kahneman i Amos Tversky przedstawili tę koncepcję w 1979 roku. W 2003 roku Dan Lovallo i Kahneman rozszerzyli ją o zaniżanie przewidywanego czasu, kosztów i ryzyka przyszłych działań przy jednoczesnym zawyżaniu oczekiwanych korzyści. To pozycja numer 13 w naszym przewodniku po błędach poznawczych. Często idzie w parze z nadmierną pewnością siebie i optymizmem.

Pisarz Douglas Hofstadter ujął to żartobliwie w książce Gödel, Escher, Bach z 1979 roku. Jego obserwacja jest dziś znana jako prawo Hofstadtera: „Zawsze trwa to dłużej, niż się spodziewasz, nawet jeśli uwzględnisz prawo Hofstadtera”.

Co wykazały badania?

Badanie prac dyplomowych

Najbardziej znany eksperyment przeprowadzili psychologowie Roger Buehler, Dale Griffin i Michael Ross. Jego wyniki opublikowano w 1994 roku w Journal of Personality and Social Psychology. Badacze poprosili 37 studentów psychologii o przewidzenie, kiedy skończą prace dyplomowe.

Średnia prognoza wyniosła 33,9 dnia. Studenci podali też termin w najlepszym scenariuszu, „gdyby wszystko poszło najlepiej, jak to możliwe” (średnio 27,4 dnia), oraz w najgorszym scenariuszu, „gdyby wszystko poszło najgorzej, jak to możliwe” (48,6 dnia). W rzeczywistości napisanie pracy zajęło im średnio 55,5 dnia. Około 30 procent studentów zmieściło się we własnej prognozie.

Warto to powtórzyć: przeciętny student potrzebował więcej czasu, niż przewidywał jego własny najgorszy scenariusz.

Nawet „99 procent pewności” nie wystarczyło

W kolejnym badaniu ci sami naukowcy poprosili studentów o podanie trzech terminów ukończenia prywatnych projektów: takiego, którego byli pewni w 50 procentach, w 75 procentach i w 99 procentach. Do pierwszego terminu zdążyło tylko 13 procent osób, do drugiego 19 procent, a do terminu wskazanego z 99-procentową pewnością zaledwie 45 procent.

Zeznanie podatkowe, które znów się spóźnia

Kanadyjskie badanie dotyczące zeznań podatkowych wykazało, że ludzie wysyłali formularze mniej więcej tydzień później, niż przewidywali. Pamiętali, że w poprzednich latach też się spóźniali. Mimo to sądzili, że tym razem pójdzie im szybciej.

Osoby z zewnątrz widzą to inaczej

Ten błąd dotyczy przede wszystkim własnych zadań. Gdy osoby postronne oceniają, ile czasu ktoś inny potrzebuje na wykonanie pracy, częściej mylą się w drugą stronę i zawyżają szacunki. Dlatego warto zapytać o drugą opinię kogoś, kto sam nie będzie wykonywać zadania.

Podręcznik Kahnemana, który powstawał osiem lat

Kahneman opowiedział o własnym doświadczeniu, które świetnie ilustruje błąd planowania. W książce Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym opisuje, jak przekonał przedstawicieli izraelskiego Ministerstwa Edukacji, że uczniowie szkół średnich potrzebują kursu o wydawaniu sądów i podejmowaniu decyzji. Zebrał zespół, w którym znalazł się między innymi Seymour Fox, ówczesny dziekan wydziału pedagogicznego Uniwersytetu Hebrajskiego i ekspert od tworzenia programów nauczania. Mieli opracować kurs i napisać podręcznik.

Kiedy prace już trwały, Kahneman poprosił wszystkich o zapisanie, ile czasu zajmie przekazanie ministerstwu gotowego projektu książki. Jak wspominał, szacunki „skupiały się blisko dwóch lat”.

Następnie zapytał Foxa, który również zapisał swoją prognozę, jak długo trwały podobne przedsięwzięcia. Około 40 procent takich zespołów nigdy nie kończyło pracy. A spośród tych, którym się udało? „Nie przychodzi mi do głowy żadna grupa, która skończyłaby w mniej niż siedem lat”, odpowiedział Fox, „ani żadna, której zajęłoby to więcej niż dziesięć”.

Mimo to zespół pracował dalej. „Książka została ukończona osiem lat później”, napisał Kahneman. Do tego czasu entuzjazm ministerstwa wygasł, „a podręcznika nigdy nie wykorzystano”.

Najciekawsze jest to, że Fox od początku miał potrzebne informacje. Nie skorzystał z nich, dopóki ktoś nie zadał mu innego pytania.

Perspektywa wewnętrzna a perspektywa zewnętrzna

Wniosek Kahnemana dotyczył dwóch sposobów patrzenia na prognozę.

Perspektywa wewnętrzna Perspektywa zewnętrzna
Punkt wyjścia Szczegóły własnego planu Rzeczywiste wyniki podobnych projektów
Główne pytanie „Jakie kroki trzeba wykonać?” „Ile zwykle trwają takie przedsięwzięcia?”
Co dobrze uwzględnia Specyfikę danej sytuacji Opóźnienia, niespodzianki i nieplanowane zadania
Co pomija Wszystko, czego nie ma w planie To, co naprawdę wyjątkowe w danym przypadku
Typowy wynik Szacunek bliski najlepszemu scenariuszowi Szacunek bliższy rzeczywistości

Perspektywa wewnętrzna przychodzi naturalnie. Wyobrażasz sobie kolejne kroki, a suma wydaje się wiarygodna, bo widzisz wszystkie elementy pracy. Tyle że w tym obrazie nie ma opóźnień. Choroba, brak odpowiedzi od osoby zatwierdzającej projekt, konsultacja z działem prawnym: gdy planujesz pracę, zwykle ich nie widzisz, ale niemal zawsze pojawia się coś podobnego.

Perspektywa zewnętrzna zaczyna się w innym miejscu: od grupy podobnych przypadków z przeszłości, czyli klasy odniesienia. Jak ujął to Kahneman, częstość występowania danego wyniku stanowi „rozsądną podstawę wyjściowej prognozy” i „powinna być punktem odniesienia dla dalszych korekt”. Najpierw sprawdzasz, co zwykle się dzieje, a dopiero potem uwzględniasz to, co naprawdę wyróżnia twój projekt.

Debatuj o tym na Debatly“Czemu zaufać, gdy szczegółowy plan i średnia z poprzednich projektów wskazują różne terminy?”

Dlaczego wiedza o błędzie planowania nie wystarcza?

Można by sądzić, że wystarczy poznać błąd planowania, żeby przestać go popełniać. Rzadko tak się dzieje. Oto kilka powodów:

  • Plan sprawia wrażenie dowodu. Szczegółowy plan jest konkretny i łatwo go sobie wyobrazić. Dawne opóźnienia to mgliste wspomnienia. Konkret wygrywa z mgłą.
  • Poprzednie opóźnienia wydają się wyjątkami. Buehler i jego współpracownicy zauważyli, że ludzie przypisują dawne opóźnienia czynnikom zewnętrznym: grypie, klientowi, zepsutemu laptopowi. Każdy przypadek wygląda na jednorazowego pecha, więc żaden nie wydaje się istotny dla następnego projektu.
  • Planujemy najlepszy scenariusz. Zapytani o czas wykonania zadania wyobrażamy sobie, że wszystko pójdzie zgodnie z planem. Kahneman przyznał, że szacunki jego zespołu były „bliższe najlepszemu scenariuszowi niż realistycznej ocenie”.
  • Presja społeczna. Na spotkaniu łatwiej powiedzieć „dwa tygodnie” niż „pięć”. W jednym z eksperymentów optymistyczny błąd znikał, gdy uczestnicy podawali prognozy anonimowo.
  • Zachęty. Przy dużych projektach niski szacunek ułatwia uzyskanie zgody na realizację. Czasem to nie samooszukiwanie się, lecz świadoma strategia.

Przykłady błędu planowania

Błąd planowania pojawia się w każdej skali: od sobotnich sprawunków po budowę narodowego symbolu.

Sytuacja Plan Co zwykle się dzieje Pytanie z perspektywy zewnętrznej
Projekty w pracy „Dwa tygodnie na przebudowę” Cztery do sześciu tygodni, jak przy trzech poprzednich projektach Ile trwały nasze trzy ostatnie podobne projekty?
Remont domu „Sześć tygodni na łazienkę” Opóźnienia dostaw, formalności i niespodzianki ukryte w ścianach Ile trwały podobne remonty u naszych znajomych?
Nauka „Napiszę pracę w weekend” Praca jest gotowa dopiero we wtorek wieczorem Kiedy faktycznie skończyłem trzy ostatnie prace?
Cele osobiste „Skończę kurs do końca miesiąca” Mijają dwa miesiące, w tym przerwa w nauce Jak często udawało mi się skończyć kurs w terminie?
Codzienność „Wyjdę o 7:05” Wychodzisz o 7:30 O której naprawdę wychodziłem przez ostatnich pięć dni roboczych?

Opera w Sydney

Klasycznym przykładem wielkiego projektu jest Opera w Sydney. Według historii opublikowanej przez samą instytucję, gdy w 1959 roku ruszała budowa, jej koszt szacowano na zaledwie 3,5 miliona funtów. W połowie 1962 roku prognoza wynosiła już 13,7 miliona funtów. Budynek miał być gotowy w 1963 roku. Otwarto go w 1973 roku, dekadę później, w wersji skromniejszej od pierwotnego projektu.

Wielkie projekty w ogóle

Badacz planowania Bent Flyvbjerg zajmuje się przekroczeniami kosztów dużych projektów infrastrukturalnych. Rozwijając koncepcję perspektywy zewnętrznej Kahnemana, opracował do praktycznego zastosowania prognozowanie na podstawie klasy odniesienia: przewidywanie wyniku projektu na podstawie rzeczywistych wyników porównywalnych przedsięwzięć. W czerwcu 2004 roku brytyjski Departament Transportu opublikował oparte na tej metodzie oficjalne wytyczne dotyczące uwzględniania nadmiernego optymizmu w planowaniu transportu.

Perspektywa zewnętrzna też nie daje gwarancji. W 2004 roku zastosowano tę metodę do oceny planowanej linii tramwajowej w Edynburgu. Pierwotną prognozę 320 milionów funtów podniesiono, uznając, że kwota 400 milionów daje 80 procent pewności. Linię otwarto w maju 2014 roku, trzy lata po terminie, a ostateczny koszt wyniósł 776 milionów funtów. Dane z podobnych projektów pomagają ograniczyć błąd. Nie dają pewności.

Debatuj o tym na Debatly“Czy warto zobowiązać się do terminu, o którym wiemy, że jest optymistyczny?”

Jak lepiej szacować czas: metoda pięciu kroków

Potrzebujesz danych z własnych doświadczeń i odrobiny szczerości. Ta metoda przyda się przy projekcie w pracy, remoncie i realizacji osobistego celu.

1. Oszacuj czas po swojemu i zapisz wynik

Nie pomijaj tego kroku. Szacunek z perspektywy wewnętrznej przyda się do porównania, a zapisanie go utrudni późniejsze niezauważalne poprawki. Lindiwe zapisała dwa tygodnie.

2. Znajdź klasę odniesienia

Wypisz od trzech do dziesięciu wcześniejszych projektów podobnych do obecnego pod względem skali, rodzaju pracy i zaangażowanych osób. Najlepszym źródłem są własne doświadczenia. Jeśli ich nie masz, zapytaj kogoś, kto już robił coś podobnego: „Ile naprawdę trwał twój remont łazienki?”. Pytaj o faktyczny przebieg, nie o pierwotny plan.

3. Sprawdź rozpiętość wyników, nie tylko średnią

Zanotuj najkrótszy, najdłuższy i typowy czas. Jeśli trzy poprzednie projekty trwały cztery, pięć i sześć tygodni, punktem wyjścia jest pięć tygodni, a sześć to realistyczny gorszy scenariusz. Dwóch tygodni nie ma wśród tych wyników. Warto to zauważyć.

4. Ostrożnie uwzględnij to, co naprawdę jest inne

Teraz skorzystaj z perspektywy wewnętrznej, ale tylko po to, by nieznacznie skorygować punkt wyjścia, a nie go zastąpić. Czy ten projekt jest faktycznie mniejszy? Czy ważna zależność została już rozwiązana? Zachowaj rygor: „tym razem będę bardziej skupiona” się nie liczy, bo poprzednio też tak myślałaś. Koryguj szacunek małymi krokami i zapisuj powody.

5. Podaj przedział czasu i rozbij pracę na części

Zamiast jednej daty podaj zakres: „od czterech do sześciu tygodni, najpewniej pięć”. Następnie wypisz wszystkie elementy zadania, również te mniej ciekawe (przeglądy, akceptacje, testy, przekazanie pracy). Badacze nazywają to rozłożeniem zadania na części. Badania sugerują, że zwykle podnosi ono szacunki, bo przypomina o etapach pominiętych przy wyobrażaniu sobie całego projektu. Na koniec ustal, kiedy i gdzie zaczniesz. Eksperymenty nad planami typu „kiedy i gdzie” wykazały, że osoby wyznaczające konkretny moment i miejsce szybciej zaczynały i rzadziej przerywały pracę, co ograniczało ich nadmierny optymizm.

Krok Pytanie Odpowiedź Lindiwe
1. Własny szacunek Co podpowiada mi intuicja? Dwa tygodnie
2. Klasa odniesienia Które wcześniejsze projekty były najbardziej podobne? Trzy ostatnie przebudowy: 4, 5 i 6 tygodni
3. Rozpiętość Jaki był najkrótszy, typowy i najdłuższy czas? 4, 5 i 6 tygodni
4. Korekta Co naprawdę jest inne? Nie będzie konsultacji z działem prawnym, więc może pójść trochę szybciej
5. Zakres i etapy Do jakiego terminu się zobowiążę? Od czterech do pięciu tygodni, z uwzględnieniem badań, dwóch rund uwag, przekazania projektu programistom i testów jakości

Przykład krok po kroku: nowy proces wdrażania użytkowników

Następnego ranka Lindiwe wróciła do szefa z inną odpowiedzią: „Od czterech do pięciu tygodni, najpewniej cztery i pół. Już pokazuję dlaczego”. Przedstawiła trzy wcześniejsze projekty i listę etapów pracy.

Szef z ulgą przyjął szacunek poparty konkretnymi danymi. Uzgodnili, że usuną jeden ekran z pierwszej wersji, by spróbować zmieścić się w czterech tygodniach, i sprawdzą postępy pod koniec drugiego tygodnia.

Podczas tego przeglądu okazało się, że badania z użytkownikami trwały dłużej, niż zakładano, podobnie jak przy przebudowie procesu zakupowego. Szacunek uwzględniał jednak taką możliwość, więc nikt nie wpadł w panikę. Nowy proces wdrażania udostępniono pod koniec piątego tygodnia. Później, niż Lindiwe uważała za najbardziej prawdopodobne, ale w podanym przez nią przedziale. Po raz pierwszy od czterech projektów nikt nie musiał tłumaczyć się z niedotrzymanego terminu.

Jej wniosek nie brzmiał: „Dodawaj zapas”. Brzmiał: „Zanim podasz liczbę, sprawdź, ile naprawdę trwały podobne prace”.

Drugi problem: pułapka kosztów utopionych

Błąd planowania często idzie w parze z pułapką kosztów utopionych. Projekt się opóźnia, mijają kolejne miesiące, rosną wydatki, a ponieważ zainwestowano już tak wiele, nikt nie chce się wycofać. Ustalony z góry termin przeglądu, taki jak spotkanie zespołu Lindiwe po dwóch tygodniach, daje naturalną okazję, by zapytać: kontynuujemy, zmieniamy plan czy ograniczamy zakres?

Jak przećwiczyć to z AI?

Własny błąd planowania trudno zauważyć, bo osoba przygotowująca szacunek bywa zarazem największą optymistką w pokoju. Badania nad ocenami osób postronnych wskazują rozwiązanie: poproś o opinię kogoś, kto nie wykonuje tej pracy. Debata pozwoli ci poznać kilka takich perspektyw.

W Debatly kilka modeli AI i postaci dyskutuje o różnych stronach twojego pytania przez kilka rund. W każdej chwili możesz włączyć się do rozmowy, a na końcu sędzia wydaje werdykt z uzasadnieniem.

  • Poddaj swój szacunek próbie. W pokoju debat opisz zadanie, przewidywany czas i podobne projekty z przeszłości. Zapytaj: „Czy cztery do pięciu tygodni to realistyczny termin, czy nadal jestem zbyt optymistyczna?”.
  • Zaproś sceptyka. Viktor, sceptyk, zakwestionuje każde założenie: kto musi zatwierdzić pracę, co się stanie, jeśli badania się przedłużą, dlaczego ten projekt miałby pójść szybciej niż trzy poprzednie.
  • Zapytaj, co może pójść nie tak. Max, analityk ryzyka, może wskazać etapy najbardziej narażone na opóźnienie i oszacować jego skalę. Jeśli chcesz przeanalizować to dokładniej, połącz rozmowę z analizą przedporażkową: wyobraź sobie, że termin został przekroczony o miesiąc, i zapytaj, co do tego doprowadziło.
  • Przeczytaj werdykt i jego uzasadnienie. Sędzia Alex wyjaśni, które argumenty wytrzymały krytykę. Jeśli zwycięska strona opiera się na stwierdzeniu „tym razem będziesz bardziej skupiona”, potraktuj to jako sygnał ostrzegawczy.

Jeśli chcesz przyjrzeć się całemu procesowi podejmowania decyzji, zajrzyj do naszego poradnika o tym, jak podejmować lepsze decyzje z pomocą AI.

Debatuj o tym na Debatly“Czy zespół powinien dodawać stały procent zapasu do każdej wyceny czasu, czy opierać się na wcześniejszych projektach?”

Ważne ograniczenie

Model AI nie zna twojego zespołu ani czasu trwania poprzednich projektów, jeśli mu o tym nie powiesz. Podana przez niego liczba może być więc co najwyżej wstępną wskazówką, a nie punktem wyjścia opartym na twoich danych. Modele mają też skłonność do przytakiwania użytkownikowi (zobacz, dlaczego AI się z tobą zgadza), dlatego poproś wprost o argumenty za tym, że praca potrwa dłużej. Wykorzystaj debatę do znalezienia przeoczonych założeń i możliwych opóźnień, a potem porównaj je z przebiegiem wcześniejszych projektów.

Zanim spojrzysz w przyszłość, sprawdź przeszłość

Błąd planowania nie świadczy o braku inteligencji. Pojawia się, gdy szczegółowy plan w głowie przeważa nad mglistym wspomnieniem tego, jak szły poprzednie prace. Rozwiązanie łatwo opisać, choć trudniej zastosować: zanim podasz termin, sprawdź, ile faktycznie zajęło kilka ostatnich podobnych zadań. Od tego zacznij.

W tym tygodniu wybierz jeden termin, który masz podać w pracy lub w domu, i przejdź przez pięć kroków. Jeśli sprawa jest ważna, rozpocznij debatę w Debatly. Pozwól sceptykowi i analitykowi ryzyka zakwestionować twój plan, zanim zrobi to rzeczywistość. Wypróbuj aplikację. Dostępne plany znajdziesz na stronie z cennikiem.

Debatuj o tym na Debatly

“Błąd planowania: dlaczego wszystko trwa dłużej i jak lepiej szacować czas”

FAQ

To niedoszacowanie czasu potrzebnego na wykonanie zadania, mimo że wiemy, iż podobne zadania trwały wcześniej dłużej. Szacunek opieramy na własnym planie, a nie na rzeczywistych wynikach. Typowy przykład to zapowiedź, że projekt zajmie dwa tygodnie, choć trzy poprzednie zajmowały po około pięć.
Psychologowie Daniel Kahneman i Amos Tversky przedstawili tę koncepcję w 1979 roku. W 1994 roku Roger Buehler, Dale Griffin i Michael Ross opublikowali często cytowane badania na ten temat. W jednym z nich studenci przewidywali, że napisanie prac dyplomowych zajmie im około 34 dni, a w rzeczywistości potrzebowali średnio około 56 dni.
Student zamierza napisać pracę w weekend, ale nadal siedzi nad nią we wtorek wieczorem. Właściciel mieszkania zakłada, że remont łazienki potrwa sześć tygodni, a trwa dwanaście. W znacznie większej skali: Opera w Sydney miała być gotowa w 1963 roku, a została otwarta w 1973 roku.
Zacznij od perspektywy zewnętrznej: znajdź kilka podobnych projektów z przeszłości i sprawdź, ile naprawdę trwały. Przyjmij te dane za punkt wyjścia, wprowadzaj tylko niewielkie korekty wynikające z rzeczywistych różnic i podawaj przedział czasu zamiast jednej daty. Pomaga też rozbicie zadania na wszystkie etapy oraz poproszenie o szacunek osoby, która nie będzie wykonywać pracy.
To metoda przewidywania wyniku planowanego projektu na podstawie rzeczywistych wyników podobnych projektów z przeszłości. Najpierw wybierasz grupę porównywalnych przypadków i sprawdzasz rozpiętość ich wyników, a następnie umieszczasz w tym przedziale własny projekt. Bent Flyvbjerg rozwinął tę metodę na potrzeby praktycznego planowania, opierając się na koncepcji perspektywy zewnętrznej Kahnemana.
#planning-fallacy #cognitive-biases #decision-making #estimation #project-planning