Rohan jest fizjoterapeutą w Denver. Szesnaście miesięcy temu rozpoczął zaoczne studia magisterskie z analizy danych. Chciał znaleźć pracę przy biurku, z wygodniejszymi godzinami. Zapłacił już 18 000 dolarów czesnego i poświęcił na naukę większość wieczorów. Jesienią zaczął staż i zrozumiał coś, czego nie da się odzobaczyć: ta praca mu się nie podoba. Tęskni za pacjentami.
Przy kolacji mówi siostrze, Meerze, że mimo wszystko skończy studia. „Jeśli teraz zrezygnuję, całe 18 000 dolarów pójdzie na marne”.
Meera nalewa herbaty i zadaje jedno pytanie. „Zapomnij na chwilę o tym, ile już zapłaciłeś. Gdyby ktoś dziś zaproponował Ci pozostałe osiem miesięcy studiów za 9000 dolarów i wszystkie Twoje wieczory, zapisałbyś się?”.
Rohan otwiera usta, po czym milknie. Nie zapisałby się. Trzymają go tylko pieniądze, których i tak nie odzyska. To właśnie błąd utopionych kosztów. W tym artykule wyjaśniamy, na czym polega, co wykazały klasyczne badania, dlaczego tak trudno mu się oprzeć i kiedy wcześniejsza inwestycja naprawdę ma znaczenie. Na koniec znajdziesz pięć pytań, które pomagają zdecydować, czy działać dalej, czy odpuścić.
Czym jest błąd utopionych kosztów?
Koszty utopione to czas, pieniądze lub wysiłek, które już w coś włożyłeś i których nie możesz odzyskać. Błąd utopionych kosztów polega na tym, że pozwalasz tym wydatkom wpływać na dalszą decyzję, nawet gdy przyszłe koszty przewyższają przyszłe korzyści. Zamiast pytać: „Czy warto poświęcić na to kolejną godzinę albo złotówkę?”, pytasz: „Jak sprawić, żeby to, co już zainwestowałem, się nie zmarnowało?”.
Gdy to zauważysz, rachunek staje się prosty. Rohan nie odzyska 18 000 dolarów ani po ukończeniu studiów, ani po rezygnacji. Ta kwota jest taka sama w obu scenariuszach, więc nie powinna przesądzać o wyborze. Różni się tylko przyszłość: kolejne osiem miesięcy, następne 9000 dolarów i praca, której być może wcale nie chce wykonywać.
To jedenasty temat w naszym przewodniku po błędach poznawczych. Możesz też spotkać określenia efekt utopionych kosztów, błąd Concorde’a albo powiedzenie „dokładać do interesu”. Gdy każda kolejna inwestycja sprawia, że jeszcze trudniej się wycofać, badacze mówią o eskalacji zaangażowania.
Co wykazały klasyczne badania?
W ekonomii obowiązuje podstawowa zasada: koszty utopione nie powinny wpływać na przyszłe decyzje. Badania nad tym, dlaczego ludzie łamią tę zasadę, nabrały rozpędu w 1985 roku. Wtedy Hal Arkes i Catherine Blumer z Uniwersytetu Ohio opublikowali artykuł „The Psychology of Sunk Cost” w czasopiśmie Organizational Behavior and Human Decision Processes.
Wyjazd na narty
W jednym z pytań badacze prosili uczestników, by wyobrazili sobie, że zapłacili 100 dolarów za narciarski weekend w Michigan i 50 dolarów za podobny wyjazd do Wisconsin. Potem okazało się, że oba wypadają w tym samym terminie. Oba zostały już opłacone, a uczestnicy spodziewali się, że w Wisconsin będą się lepiej bawić. Który wyjazd wybiorą?
Z ekonomicznego punktu widzenia odpowiedź brzmi: Wisconsin. Całe 150 dolarów zostało już wydane, więc najlepiej wybrać przyjemniejszy weekend. Mimo to 33 z 61 badanych wybrało Michigan, choć spodziewali się tam gorszej zabawy. Powód? Ten wyjazd kosztował więcej.
Bilety do teatru
Jeszcze ciekawsze badanie przeprowadzono w prawdziwej kasie teatralnej. Pierwszym 60 osobom kupującym karnety na sezon 1982-83 w teatrze Uniwersytetu Ohio losowo sprzedano je w pełnej cenie albo z jednym z dwóch rabatów. Osoby, które zapłaciły pełną cenę, obejrzały więcej przedstawień w pierwszej połowie sezonu. W drugiej połowie różnica zanikła.
Firma, która nadal inwestowała
Wcześniej, w 1976 roku, psycholog organizacji Barry Staw przeprowadził eksperyment z udziałem 240 studentów biznesu z Uniwersytetu Illinois. Każdy wcielał się w wiceprezesa ds. finansowych fikcyjnej firmy Adams & Smith Company i miał przydzielić 10 milionów dolarów na badania jednemu z dwóch działów. Następnie studenci poznawali wyniki z kolejnych pięciu lat i dostawali do rozdysponowania następne 20 milionów dolarów.
Ci, którzy sami wybrali dział, a potem zobaczyli jego pogarszające się wyniki, przeznaczali na niego średnio około 13 z 20 milionów dolarów. Więcej niż jakakolwiek inna grupa. Studenci, którym powiedziano, że nierentowny dział wybrał inny menedżer, nie dokładali do niego pieniędzy w ten sam sposób. W artykule „Knee-Deep in the Big Muddy” Staw wyjaśniał to potrzebą usprawiedliwienia własnej decyzji: inwestujemy dalej, żeby udowodnić, że pierwszy wybór był słuszny.
Dlaczego mówi się o błędzie Concorde’a?
W 1976 roku biolodzy Richard Dawkins i T. R. Carlisle opublikowali w Nature krótki artykuł „Parental investment, mate desertion and a fallacy”. Argumentowali, że zwierzę, które musi zdecydować, czy nadal opiekować się potomstwem, powinno brać pod uwagę przyszłe korzyści, a nie to, ile już zainwestowało. Nazwali ten błąd na cześć naddźwiękowego samolotu Concorde, którego rozwój kontynuowano długo po tym, jak stało się jasne, że projekt się nie zwróci.
Jest tu jednak pewien paradoks. W przeglądzie badań z 1999 roku, opublikowanym w Psychological Bulletin pod tytułem „The Sunk Cost and Concorde Effects: Are Humans Less Rational Than Lower Animals?”, Arkes i Peter Ayton stwierdzili, że nie ma jednoznacznych przykładów zwierząt popełniających ten błąd. Przytoczyli też badania wskazujące, że młodsze dzieci mogą być na niego mniej podatne niż starsze dzieci i dorośli.
Ich wyjaśnienie? Dorośli uczą się rozsądnej zasady „nie marnuj” i stosują ją również tam, gdzie nie pasuje. Porzucenie czegoś, za co zapłaciliśmy, wydaje się marnotrawstwem, nawet jeśli dalsze trwanie marnuje jeszcze więcej.
Przykłady błędu utopionych kosztów
Większość tych sytuacji pewnie znasz. W każdej z nich przeszłość po cichu wpływa na decyzję o przyszłości.
| Sytuacja | Co sobie mówisz | Co jest kosztem utopionym | Pytanie o przyszłość |
|---|---|---|---|
| Studia | „Jestem już w połowie, nie mogę teraz zrezygnować”. | Zapłacone czesne i ukończone semestry | Czy chcę tego, do czego doprowadzi mnie reszta studiów? |
| Projekt w pracy | „Pracujemy nad tym systemem od dwóch lat, musimy go wdrożyć”. | Wydany budżet i przepracowane godziny | Czy sfinansowalibyśmy pozostałe prace, gdyby ktoś dziś przedstawił je jako nowy projekt? |
| Inwestycje | „Sprzedam akcje, gdy wrócą do ceny, za którą je kupiłem”. | Cena zakupu | Czy kupiłbym te akcje dzisiaj po obecnej cenie? |
| Związek | „Jesteśmy razem od siedmiu lat, nie mogę tak po prostu odejść”. | Wspólnie spędzone lata | Czy chcę, żeby kolejnych siedem lat wyglądało tak samo? |
| Codzienność | „Film jest fatalny, ale zapłaciłem za bilet”. | Koszt biletu | Czy lepiej spędzić następną godzinę tutaj, czy gdzie indziej? |
Przykład z akcjami często wiąże się z awersją do straty: sprzedaż sprawia, że strata wydaje się „prawdziwa”, więc ludzie czekają, aż wyjdą na zero. Annie Duke, była zawodowa pokerzystka i autorka książki Quit: The Power of Knowing When to Walk Away, ujęła właściwe pytanie w rozmowie z Davidem Epsteinem: „Czy wykorzystałbyś te 40 dolarów, żeby kupić dziś te akcje?”.
Dlaczego tak trudno oprzeć się błędowi utopionych kosztów?
Sama znajomość definicji nie daje odporności.
- Zasada „nie marnuj”. Jak argumentowali Arkes i Ayton, to dobra zasada, którą stosujemy zbyt szeroko. Rezygnacja wydaje się przyznaniem, że pieniądze poszły na marne, choć zostały wydane niezależnie od tego, co zrobimy dalej.
- Awersja do straty. Straty zwykle bolą bardziej, niż cieszą nas zyski o tej samej wartości. Rezygnacja zamienia nadzieję na odzyskanie tego, co włożyliśmy, w poczucie definitywnej straty.
- Usprawiedliwianie własnej decyzji. Studenci w badaniu Stawa dokładali najwięcej wtedy, gdy pierwotny wybór należał do nich. Rezygnacja oznacza przyznanie się do błędu przed sobą i innymi.
- Czas, który już minął. W badaniu opublikowanym w 2018 roku w Science Brian Sweis, David Redish i ich współpracownicy z Uniwersytetu Minnesoty postawili myszy, szczury i ludzi przed podobnym wyborem: gryzonie czekały na jedzenie w labiryncie, a ludzie na krótkie filmy, obserwując pasek ładowania. U wszystkich trzech gatunków im dłużej trwało oczekiwanie, tym mniejsza była skłonność do rezygnacji. Czas poświęcony na decyzję, czy w ogóle zacząć czekać, nie miał podobnego znaczenia. Pułapka uruchamiała się po podjęciu zobowiązania.
Duke podsumowuje to bez ogródek. W rozmowie z The Motley Fool stwierdziła, że „niemal wszystkie mechanizmy poznawcze działające w Twojej głowie będą skłaniać Cię do zbyt późnej rezygnacji”.
Kiedy wcześniejsza inwestycja ma znaczenie?
Nie każde „włożyłem w to już tyle” oznacza błąd. Sama wydana kwota nie powinna się liczyć, ale to, co dzięki niej zyskałeś, często już tak. Sprawdź, czy przeszłość zmienia Twoje przyszłe koszty lub korzyści.
| Brzmi jak koszt utopiony | Ale może być rzeczywistym argumentem | Dlaczego ma znaczenie |
|---|---|---|
| „Mam już za sobą 90 procent pracy”. | Niewiele zostało do zrobienia | Następny krok kosztuje mało, więc dokończenie może być najlepszą opcją |
| „Uczyłem się tego przez dwa lata”. | Masz teraz umiejętności i wiedzę | Twoje przyszłe szanse są większe niż szanse osoby początkującej |
| „Przetestowaliśmy już trzy wersje”. | Wiesz, co nie działa | Nowe informacje zmieniają prognozę |
| „Obiecałem zespołowi, że doprowadzę to do końca”. | Reputacja i zaufanie | Złamanie obietnicy ma przyszłe konsekwencje |
| „Zmiana kierunku będzie teraz kosztowna”. | Rzeczywiste koszty zmiany | Koszt zmiany dopiero poniesiesz, nie należy do przeszłości |
„Zrobiłem już 90 procent” jest sensownym argumentem, jeśli ostatnie 10 procent naprawdę wymaga niewiele pracy, a efekt nadal jest wartościowy. Staje się błędem, gdy te 10 procent oznacza w praktyce połowę wysiłku albo ukończony projekt nie jest już potrzebny.
Żeby to rozróżnić, zamień każdy argument dotyczący przeszłości na argument dotyczący przyszłości. „Wydałem 18 000 dolarów” nic nie mówi o tym, co będzie dalej. „Ukończone przedmioty mogę zaliczyć na poczet certyfikatu” mówi już całkiem sporo.
Błąd utopionych kosztów a podobne zjawiska
| Zjawisko | Na czym polega | Przykład |
|---|---|---|
| Błąd utopionych kosztów | Nieodwracalne wydatki z przeszłości wpływają na przyszłą decyzję | Dojadanie niedobrego posiłku, bo już za niego zapłaciłeś |
| Eskalacja zaangażowania | Wielokrotne dokładanie zasobów do nieskutecznego przedsięwzięcia, często po to, by uzasadnić pierwszy wybór | Finansowanie trzeciego roku projektu, który nie osiągnął żadnego celu w pierwszych dwóch latach |
| Awersja do straty | Strata wydaje się dotkliwsza niż zysk o tej samej wartości | Niechęć do sprzedaży akcji poniżej ceny zakupu |
| Fałszywa alternatywa | Dostrzeganie tylko dwóch opcji: „rzucić wszystko” albo „kontynuować bez zmian” | Pomijanie możliwości ograniczenia skali, zrobienia przerwy lub zmiany kierunku |
Ostatni wiersz jest szczególnie ważny. Myślenie o kosztach utopionych często kryje się za podejściem „wszystko albo nic”. Prawie zawsze istnieje trzecia możliwość: ograniczyć zakres, zrobić przerwę, przekazać zadanie komuś innemu albo zachować to, co przydatne, i zrezygnować z reszty.
5 pytań, które pomogą zdecydować, czy działać dalej
Nie musisz walczyć ze swoimi emocjami. Potrzebujesz pytań, które pozwolą Ci wyraźniej zobaczyć przyszłość.
1. Czy zacząłbym to dzisiaj?
Wyobraź sobie, że nigdy nie zacząłeś. Czy przy obecnej wiedzy zgodziłbyś się ponieść pozostałe koszty, poświęcić potrzebny czas i wysiłek w zamian za to, co jeszcze możesz zyskać? To pytanie Meery. Jeśli szczera odpowiedź brzmi „nie”, prawdopodobnie trzyma Cię wyłącznie przeszłość.
2. Co da mi kolejna godzina albo złotówka?
Duke ujęła to tak w rozmowie z CNBC: „Naprawdę liczy się to, czy warto poświęcić na ten projekt następną minutę, następną złotówkę albo kolejną porcję wysiłku”. Zapisz koszt następnego kroku i to, co dzięki niemu zyskasz. Rubrykę dotyczącą przeszłości zostaw pustą.
3. Co innego mógłbym zrobić z tymi zasobami?
Każda godzina poświęcona tutaj to godzina, której nie przeznaczysz na coś innego. Ekonomiści nazywają to kosztem alternatywnym. Nazwij konkretnie najlepszą inną możliwość. Mgliste „mógłbym robić coś innego” zawsze przegra z planem, który już masz.
4. Co zdecydowałby ktoś nowy?
Studenci Stawa dokładali najwięcej, gdy sami podjęli pierwszą decyzję. Wykorzystaj tę obserwację: wyobraź sobie rozsądną osobę, która jutro przejmuje projekt i nie musi bronić wcześniejszego wyboru. Co zrobiłaby w pierwszym tygodniu? Zapytaj kogoś, kto nie uczestniczył w projekcie od początku, albo sam spróbuj przedstawić argumenty drugiej strony (zobacz, na czym polega odgrywanie adwokata diabła).
5. Co musiałoby się stać, żebym przestał?
Najlepiej ustalić warunki rezygnacji, zanim mocno się zaangażujesz. Duke nazywa je kryteriami zakończenia: zapisanymi z wyprzedzeniem warunkami, po których spełnieniu przerywasz działanie. W rozmowie z Davidem Epsteinem dodała, że trzeba określić „nie tylko sytuację, ale też konkretną datę”. Na przykład: „Jeśli do 30 czerwca nie zdobędę trzech płacących klientów, zamknę dodatkową działalność”.
Jeśli już działasz, a nie masz takich kryteriów, ustal je teraz. Pomocny będzie pre-mortem: wyobraź sobie, że za rok projekt zakończył się niepowodzeniem, i zapytaj, jakie sygnały ostrzegawcze można było zauważyć wcześniej. Mogą się one stać dobrymi kryteriami zakończenia.
Przykład: studia Rohana
Rohan poświęcił weekend na odpowiedzi na pięć pytań. Meera dopilnowała, żeby je zapisał.
| Pytanie | Odpowiedź Rohana |
|---|---|
| Czy zacząłbym to dzisiaj? | Nie. Nie zapłaciłbym 9000 dolarów i nie oddał ośmiu miesięcy wieczorów, żeby wykonywać pracę, której, jak już wiem, nie lubię. |
| Co da mi kolejny wydatek? | Dyplom potrzebny do kariery, której nie chcę, oraz umiejętności analizy danych, z których mogę korzystać także bez niego. |
| Co innego mógłbym zrobić z tymi zasobami? | Zapytać w swojej klinice o stanowisko starszego specjalisty z lepszymi godzinami pracy. Dotąd odkładałem tę rozmowę. |
| Co zdecydowałby ktoś nowy? | Zachowałby to, co przydatne, i przestał płacić za resztę. |
| Co musiałoby się stać, żebym przestał? | Teraz to pytanie jest już nieaktualne. Następnym razem podjąłbym decyzję najpóźniej po zakończeniu stażu. |
Potem poszukał trzeciej opcji i ją znalazł. Jego uczelnia przyznawała osobom rezygnującym przed końcem studiów certyfikat za ukończone przedmioty. Nowe umiejętności Rohana nie przepadły: klinika zaczynała analizować wyniki leczenia pacjentów i potrzebowała kogoś, kto potrafi czytać dane.
Rohan odszedł z certyfikatem i zapytał o stanowisko starszego specjalisty. Sześć tygodni później wykonywał zbliżoną pracę, miał mniej wieczornych zmian i zajmował się raportami dotyczącymi wyników leczenia. Te 18 000 dolarów nie „poszło na marne”. Po prostu przestało podejmować za niego decyzje.
Jak przećwiczyć tę decyzję z AI?
Samodzielnie trudno zauważyć błąd utopionych kosztów, bo decyzję o kontynuowaniu podejmuje ta sama osoba, która wybrała daną drogę na początku. Debata pozwala usłyszeć głosy, które nie są przywiązane do Twoich wcześniejszych wyborów. W Debatly kilka modeli AI i postaci przedstawia różne stanowiska w kolejnych rundach. Możesz włączyć się w dowolnym momencie, a sędzia wydaje werdykt wraz z uzasadnieniem.
- Potraktuj to jak nową decyzję. W pokoju debat nie pytaj: „Czy powinienem kontynuować studia?”. Zapytaj: „Czy od dziś warto wydać 9000 dolarów i poświęcić osiem miesięcy na dokończenie studiów, czy lepiej odebrać certyfikat i wrócić do pracy z pacjentami?”. Już samo sformułowanie pytania usuwa z niego koszt utopiony.
- Zaproś kogoś z zewnątrz. Poproś Petrę, adwokatkę diabła, by jak najmocniej argumentowała za rezygnacją. Dodaj Jamesa, postać dyrektora finansowego, który skupi się wyłącznie na przyszłych kosztach i korzyściach. Żadne z nich nie podjęło Twojej pierwotnej decyzji, więc nie musi jej bronić.
- Poproś o trzecie rozwiązanie. Niech uczestnicy debaty wskażą sposoby zachowania tego, co przydatne, bez ciągnięcia całej reszty: mniejszy zakres, przerwę albo przekazanie zadania komuś innemu.
- Przeczytaj werdykt, a potem uzasadnienie. Sędzia Alex wyjaśnia, które argumenty przeważyły. Jeśli zwycięska strona opierała się na stwierdzeniu „tyle już zainwestowałeś”, zachowaj czujność.
Kiedy Rohan przedstawił swój dylemat w formie debaty, strona opowiadająca się za odejściem już w pierwszej rundzie zapytała, czy uczelnia przewiduje wcześniejsze zakończenie studiów z certyfikatem. Sam nie pomyślał, żeby to sprawdzić.
Ważne ograniczenie
Modele AI nie znają dokładnie Twoich finansów, zasad obowiązujących na uczelni ani tego, jak czujesz się w poniedziałkowy poranek. Mają też skłonność do przytakiwania, więc pojedynczy chatbot może bez oporu doradzić Ci kontynuowanie (zobacz, dlaczego AI się z Tobą zgadza). Wykorzystaj debatę, żeby znaleźć argumenty dotyczące przyszłości i opcje, które mogły Ci umknąć. Potem sprawdź fakty i podejmij decyzję samodzielnie.
Nie pozwól, by przeszłość decydowała za Ciebie
Błąd utopionych kosztów zamienia „już tyle wydałem” w powód, by wydawać więcej. Ale poniesione koszty pozostaną poniesione niezależnie od Twojego wyboru. Liczy się to, ile kosztuje następny krok, co możesz dzięki niemu zyskać i co innego możesz zrobić zamiast tego.
W tym tygodniu wybierz jedną rzecz, którą robisz głównie dlatego, że kiedyś ją zacząłeś, i zadaj sobie pytanie Meery: czy zdecydowałbyś się dziś na całą pozostałą część? Jeśli to ważna sprawa, przeprowadź debatę w Debatly i pozwól komuś, kto nie jest przywiązany do Twojej pierwszej decyzji, przedstawić drugą stronę. Spróbuj. Plany znajdziesz na stronie cennika.
“Błąd utopionych kosztów: przykłady i jak rozpoznać, kiedy odpuścić”